HUKUKSİZDEN GELENLER

Ceza Hukukunda Masumiyet Karinesi

Yemliha GEYİKLİ

İstanbul Üniversitesi, Hukuk Fakültesi

Suçsuzluk karinesi, bir suçtan dolayı kovuşturulan kişinin, suçluluğu mahkeme kararıyla sabit olmadıkça suçlu sayılmamasını ifade eder.1 İlk kez 1789 tarihli Fransız Kişi ve Vatandaş Hakları Bildirgesinde yer almış ve bu tarihten sonra Kıta Avrupasına yayılmıştır.Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi’nin 9. maddesinde tutuklulukla ilişkili olarak “Her insan, suçlu olduğu bildirilinceye kadar suçsuz sayılacağından, onun tutulması gerekli görüldüğü zaman, kendisini elde tutmak için gereken sıkılıktan artık bir sertlik yasayla ciddi biçimde cezalandırılmalıdır”ilkesi geçerlidir.

Karine, bir hüküm vermek için “tecrübe kuralı ile karşılaştırma” denilen faaliyetin daha önceden benzer olaylar nedeniyle yapılması ve gelecekteki bütün olaylarda uygulanacak mücerret sonucun önceden çıkarılmasıdır.Suçsuzluk karinesinde durum tam olarak böyle değildir. Suçsuzluk karinesi, kişinin suçsuz olduğu varsayımı ile hareket edilmesini gerektiren temel bir haktır.5 Suçsuzluk karinesinin hukuki niteliği hakkında farklı görüşler vardır. Bir görüşe göre suçlu sayılmamanın diğer anlamı masum sayılmaktır, bunun başka bir oluş imkânı yoktur. Suçsuz sayılma kesin bir yargı değil, sadece bir varsayımdır.6. Öyleyse, sanığı önceden masum saymadığımız gibi suçlu da sayamayız. Sanık ne masumdur, ne suçludur. Sadece suçlu sanılan kimsedir. Hukuki durumu, suçlu ile masum arasındaki bir yerdedir.  Bu nedenle klasikleşmiş “masum sayılır” formülünün yerine, “suçlu sayılmaz” şeklinde ifade edilmesi daha doğrudur.Suçsuzluk karinesi, sanığa mahkemelerin tarafsızlığı garantisi veren, onun kusuru ispat edilmezden önce suçlu gibi muamele görmesini önleyen dokunulmaz bir haktır.Şüpheli ve sanık hakkında koruma tedbirlerine başvurulabilecektir. Bu nedenle Anayasamızın 15/2 ve38/4 maddelerindeki suçlu sayılamaz ifadesi, gerek Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’ndeki (m. 11/1) gerekse AİHS’deki masum sayılır ifadesinden daha yerinde bir ifadedir.10 Ayrıca Anayasamızın 15/2 maddesi uyarınca masumiyet karinesi savaş, sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde dahi dokunulması mümkün olmayan çekirdek haklar kategorisine dahil edilmiştir.

Suçsuzluk karinesinin uygulanabilmesi için bir suç isnadının bulunması gerekmektedir. Bu şart, Anayasa’nın 38. maddesinin 4. fıkrasında “Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar…” ve İHAS m. 6/2. fıkrada “Bir suç ile itham edilen her şahıs suçluluğu kanunen sabit oluncaya kadar…” suçsuz sayılır şeklinde ifade edilmiştir. Bu sebeple suçsuzluk karinesinin hukukumuz bakımından uygulama alanının tayininde “bir suç isnadının” varlığı şartını İHAS uygulamasını dikkate alarak belirlemek gerekmektedir. Karine kişiye yönelen suç isnadının kovuşturulması soruşturulması aşamalarından itibaren başlamaktadır. Ceza yargılamasının başında kuvvetli olan karine yargılama ilerledikçe, deliller güçlendikçe zayıflayacak ve nihayet suç ispat edildiğinde ise ortadan kalkacaktır.11

Günümüzde kitle iletişim araçlarının etkinliğini göz önünde bulundurup yargılama sürecine dikkat ettiğimizde yargı organlarının basın, yayın ögelerinden etkilenmesi kaçınılmazdır. Bu sadece yargı organları için değil ‘masumiyet karinesi’nden yararlanacak kişi açısından da önemli bir etkendir. Kendisine suç isnad edilen birisinin basın yayın yoluyla korunması pek muhtemel değildir ancak şahsa yönelik suçsuzluk karinesini ihlal edecek türden, kişilerin suçlu olarak damgalanmaları sağlayacak şekilde görüntülerinin yayınlanması suç haline getirilmiştir. Yeni Ceza Kanunu’nun soruşturma ve kovuşturma işlemleri sırasında ses veya görüntüleri yetkisiz olarak kayda alan veya nakleden kişileri cezalandıran “ses veya görüntülerin kayda alınması” başlıklı 286. maddesi ile belli bir olayla ilgili olarak başlatılan soruşturma veya kovuşturma kesin hükümle sonuçlanıncaya kadar savcı, hakim, mahkeme, bilirkişi veya tanıkları etkilemek amacıyla alenen sözlü veya yazılı beyanda bulunanları cezalandıran ve bu fiillerin basın ve yayın yoluyla işlenmesini nitelikli hal olarak düzenleyen “adil yargılamayı etkilemeye teşebbüs” başlıklı 288. maddesi suçsuzluk karinesi ihlallerini önlemeye yönelik hükümlerdir.12

Yukarıda açıklanmaya çalışılan masumiyet karinesinin birtakım sonuçları vardır : ispat yükü (külfeti) iddiacıya düşer, sanığın susma hakkı vardır, şüpheden sanık yararlanır (in dubio pro reo) ,tutuklulukta makul süre aşılmamalıdır ve yasak sorgu yöntemi kullanılarak elde edilen deliller yargılamada kullanılmış ise suçluluk kanunen sabit değildir.13       

Sonuç olarak; İlk kez Fransız Yurttaş ve İnsan Hakları Bildirgesiyle kabul edilen ve bugün ceza hukukunda ortak değer haline gelmiş olan suçsuzluk karinesi, sanığa mahkemelerin tarafsızlığının gösterilmesi, sanığın kusuru ispat edilmeden önce suçlu muamelesi görmesini önleyen dokunulmaz anayasal (AY m. 38/4, 15/4) bir haktır.

Kişi, suçlu olduğu mahkeme hükmüyle kesinleşmeden hiçbir şekilde suçlu olarak nitelendirilmez. Eğer, şüpheden sanığı yararlandırmak bakımında mutlak takdir hakkı var ise karinenin suçsuzluk karinesini ihlal etmediği sonucuna varılmaktadır. Ayrıca, devlet, suçsuzluk karinesini uygulamamak amacıyla “şüphe suçları” düzenleyemez bu doğrultuda yargılama yapamaz.

 

Dipnotlar:

1. Dönmezer, Sulhi, Suçsuzluk Karinesi Üzerine Düşünceler, Prof. Dr. Nurullah Kunter’e Armağan, İstanbul 1998, s. 67; Kunter – Yenisey, kn: 241

2. Feyzioğlu, Metin: “Suçsuzluk Karinesi: Kavram Hakkında Genel Bilgiler ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi”, AÜHFD, C.48, S.1–4, s.1 38 vd.

3. Madde metni için bkz., Mumcu, Ahmet, İnsan Hakları ve Kamu Özgürlükleri, 2. Baskı, Ankara 1994, s. 80.

4. Kunter – Yenisey, s. 559. Karine bir ihtimal hükmüne dayanır. Daha iyi bir tecrübe kaidesi bulmak ve dolayısıyla daha iyi bir sonuca varmak mümkün değilse “çok defa böyle olur” denilerek karine kabul edilir.

5. Feyzioğlu, s. 139.

6. Yüce, s. 160

7. Feyzioğlu, s. 138

8. Kunter – Yenisey, s. 27.

9. Schroeder, Friedrich Christian – Yenisey, Feridun – Peukert, Wolfgang, Ceza Muhakemesinde ‘Fair Trial’ İlkesi, İstanbul 1999 , s. 30; Ruping, s. 358.

10. Tozman, Önder SUÇSUZLUK KARİNESİ: TÜRK HUKUKUNDAKİ SONUÇLARI

11. Schroeder – Yenisey – Peukert, s. 30.

12. Üzülmez, İlhan,Türk Hukukunda Suçsuzluk Karinesi ve Sonuçları TBB Dergisi, Sayı 58, 2005.

13. Üzülmez, İlhan,Türk Hukukunda Suçsuzluk Karinesi ve Sonuçları TBB Dergisi, Sayı 58, 2005.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Kapalı