Osmanlı-Amerikan İlişkilerinden Bir Kesit

Osmanlı Devleti ile ABD arasındaki ilişkiler 18. Yüzyılın sonundan Birinci Dünya Savaşı’nın bitimine kadar inişli çıkışlı bir seyir izler. Ağırlıklı olarak ticaret, misyonerlerin Osmanlı topraklarındaki faaliyetleri ve Osmanlı topraklarındaki ayrılıkçı hareketlere ABD’nin desteği gibi konular etrafında yoğunlaşmakla birlikte, zaman zaman genel çerçevenin dışına çıkan ilginç konu başlıkları da ikili ilişkilerin tarihinde yer almıştır. Bugün bunlardan birini anlatacağım. 2000’de Hacettepe Üniversitesi’nde tamamladığım “Osmanlı-ABD Diplomatik İlişkileri” başlıklı doktora tezim için Amerikan arşivlerinde çalışırken dikkatimi çeken bu hadise, ABD konsolosluk görevlilerinin Osmanlı topraklarında karıştıkları suçların, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilere nasıl aksettiğini gösteren bir örnek olma niteliğini haiz.

ABD’nin eski Pire Konsolosu Henry M. Canfield ile Osmanlı Ordusu’nda görevli İngiliz asıllı Albay Eugene O’Reilly 1868’de Suriye’de bir isyan hareketine kalkıştılar. Amaçları Mustafa Fazıl Paşa’yı Suriye “Hıdivliğine” getirerek, Mısır Hıdivliğinin mirasçısı yapmak, bunun karşılığında da bölgede bir koloni arazisi elde etmekti.

Canfield ve O’Reilly, Macar asıllı bir ABD vatandaşı olan Albay Alexander Romer’i de aralarına alarak bölgede adam toplamaya başladılar. Hatta 1868 yazında satın aldıkları ABD bandıralı bir gemiyle Suriye kıyılarına silah ve mühimmat taşıdılar. Eylül ayında, 100 silahlı kişiyle Hama yakınlarındaki iki köye saldırdılar. Ama Suriye Valisi Reşit Paşa’nın gönderdiği ordu bu isyancıları ezdi. Aralarında ABD vatandaşlarının da olduğu sağ kalan isyancılar Şam’a götürülüp hapsedildi.

ABD’nin Beyrut Başkonsolosu, Amerikan vatandaşlarının tutuklanmasının, iki ülke arasında 1830’da imzalanan anlaşmanın hükümlerine aykırı olduğu ve Amerikalıların Osmanlı makamlarınca yargılanamayacağı iddiasıyla Suriye Valisi Reşit Paşa’ya bir protesto mektubu yolladı. Söz konusu anlaşma Amerikalılara böyle bir ayrıcalık vermemekte, ancak Amerikalıların Osmanlı mahkemelerinde yargılanmaları sırasında bir tercümanın bulundurulmasını düzenlemekteydi.

Bunun üzerine Beyrut Başkonsolosluğu kâtibi Şam’daki sorgulamalara tercüman olarak katıldı. Bu arada, Beyrut Başkonsolosu ABD Dışişleri Bakanı Seward’a arka arkaya mektuplar yollayarak, hapishane şartlarının kötü olduğunu ve ABD vatandaşlarının salıverilmesi için ABD’nin Osmanlı Hükûmeti’ne baskı yapması gerektiğini yazdı. Dahası, konuyla ilgili haberler kasım ayından itibaren ABD gazetelerinde tamamen tek taraflı ve abartılı olarak yer almaya başladı. Washington’dan gelen talimatla harekete geçen İstanbul’daki ABD Elçisi Morris 12 Aralık 1868’de Babıali’ye bir nota vererek, Amerikan vatandaşlarının serbest bırakılmasını istedi. Hariciye Nazırı Safvet Paşa bu talebi reddederken, söz konusu Amerikalılar yargılanmak üzere Şam’dan İstanbul’a nakledildiler.

Washington’un Amerikan vatandaşlarının serbest bırakılması konusundaki ısrarı devam etti. ABD Büyükelçisi nihayet 15 Mart 1868’de Sadrazam Âli Paşa’dan bir randevu alabildi. Görüşmede bir kez daha 1830 Anlaşmasına vurgu yapan ABD Elçisine, anlaşmanın suç işleyen Amerikalıların Osmanlı mahkemelerinde yargılanmayacakları ya da cezalandırılmayacakları gibi bir ayrıcalık tanımadığı hatırlatıldı.

Yine de, ABD elçisinin Sadrazam’la görüşmesinden sadece iki gün sonra ABD vatandaşları Canfield ve Romer, Osmanlı makamlarınca serbest bırakıldılar; derhal bir gemiye bindirilerek sınır dışı edildiler.

Osmanlı Devleti’nin hukuken son derece haklı olmasına rağmen, bu iki silahlı isyancıyı niçin cezalandırmadan sınır dışı ettiğine dair arşivlerde bir kayda rastlamadım. Bence sadece bir açıklaması var. Silahlı isyan suçunun cezası ölüm olduğundan ve bu iki ABD vatandaşının yargılanmaları durumunda ölüm cezası dışında bir ceza almaları ihtimali bulunmadığından, ABD ile gerilimi daha da artırmamak için Babıali böyle bir siyasi tercihte bulunmuş olabilir. Ama böyle bir geri adımın da, ABD’yi cesaretlendirdiği, bu tür olaylarda gayet cüretkâr ve kendisini her zaman haklı gösteren bir tavır içine girdiği de unutulmamalıdır. Nitekim 19. Yüzyılın son çeyreğinde bilhassa Ermeni Meselesi kapsamında ABD vatandaşlarının dâhil oldukları devlete karşı suçların sayısındaki artışın ardında da, Osmanlı Devleti’nin bu yumuşak tutumunun etkisi vardır.

Yazımızı, bu ilginç olayda sürekli atıf yapılan 1830 Anlaşması’nın 4. Maddesini günümüz Türkçesiyle aktararak sonlandıralım:

“Osmanlı Devleti vatandaşları ile ABD vatandaşları arasında bir dava olursa, hiçbir şekilde bir Amerikan dragomanı (tercümanı) bulunmadan karara varılmayacaktır. 500 kuruşu geçen durumlarda ise durum Babıâli’ye aktarılacak ve eşitlik ve adalet kavramları içerisinde değerlendirilecektir.” (Türkiye)

PAYLAŞIN:
Şu anda Kemerburgaz Üniversitesi Rektörü olan Çağrı Erhan, 1993’te Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden mezun oldu. Aynı üniversitede, 1996’da uluslararası ilişkiler yüksek lisansını, “Türk-Amerikan İlişkilerinde Afyon Sorunu” başlıklı tezi savunarak tamamladı. 2000 yılında da, “Osmanlı-Amerikan Siyasi İlişkileri” başlıklı teziyle, Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümünde doktor unvanını aldı. 2003’te siyasi tarih doçenti oldu. 2009 yılnda profesör oldu. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler ve Hukuk Fakülteleri ile TOBB ETÜ’de, “Osmanlı Diplomasi Tarihi”, “Türk-Amerikan İlişkileri”, “Siyasi Tarih”, “Uygarlık Tarihi”, “NATO” ve “Amerikan Diplomasi Tarihi” derslerini vermektedir. 2002′den itibaren, Stratejik Araştırma ve Etüd Merkezi (SAREM) Yürütme Kurulu, Stratejik Araştırmalar Merkezi (SAM) Yayın Kurulu, Türk Askeri Tarih Komisyonu Yürütme Kurulu, Tarih Yazıcılığı’nın Avrupa Boyutu Projesi Ulusal Komitesi, Avrupa Konseyi Tarih Eğitimi Projesi Yönetim Kurulu, Uluslararası Siyasi ve Ekonomik İlişkiler Merkezi Merkez Kurulu üyeliklerinde bulunan Çağrı Erhan, Uluslararası İlişkiler Dergisi ve Ankara Avrupa Çalışmaları dergilerinin kurucu editörlerindendir. Çağrı Erhan, Ekim 2000-Kasım 2003 arasında Ankara Üniversitesi Avrupa Toplulukları Araştırma ve Uygulama Merkezi müdür yardımcılığı görevini yapmıştır. Aralık 2005′te aynı merkeze müdür olarak atanmıştır. Şubat-Kasım 2008′de Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Başkan Yardımcılığı görevini yürütmüştür. Ocak 2009′da profesör olmuştur. Halen Mülkiye’de Ortadoğu, Osmanlı Diplomasi Tarihi, ABD Dış Politikası, NATO ve TOBB ETÜ’de Siyasi Tarih dersleri vermektedir.