ASYABÖLGESEL ANALİZLER

Türkmenistan’ın Özelleştirme Uygulamaları

Geçiş Ekonomilerinde uygulanan özelleştirme uygulamaları, gerek mevcut kuruluşların özelleştirilmeleri yoluyla ve gerekse de yeni firmaların kurulması yoluyla geliştirilmektedir. Bu uygulamalar hiç kuşkusuz ki geçiş reformlarının en temel unsurlarından birisini teşkil etmektedir. Bu özelleştirmelerin sayesinde mülkiyet yapılarında köklü değişiklikler yaşanabilmektedir. Ancak, Türkmenistan bu genel sonucun bir istisnası olarak durmaktadır. Özellikle mülkiyet transferi hakkında yasal çerçeve devlet tarafından belirlenmiştir. 1993 yılında kabul edilen mülkiyet hakkı kanunu ile her türlü mülkiyet devlet garantisine bağlanmıştır. Yasaya göre arazi mülkiyeti hakkı yabancılara tanınmamış olup, Türkmenistan vatandaşları 50 hektara kadar arazi mülkiyetine sahip olma hakkını elde etmiştir.

Çıkarılan bu yasanın yanı sıra 1993 yılında Devlet Mülkünü Özelleştirme Kurumu yasal olarak kurulmuştur. 1993 yılının sonunda ülkede ticaret sektöründe ve hizmet sektöründe yer alan küçük ölçekli işletmelerin özelleştirilmesi için bir yasa çıkartılmıştır. 1994’de “On Yıllık Refah Programı” adı altında bir reform programı uygulamaya koyulmuştur. 1997’de Toprak mülkiyeti Reformu ile devlet çiftliklerinin özelleştirilmesi için bir plan geliştirilmiştir.

EBRD’ye göre, küçük ölçekli işletmelerin özelleştirilmesine 1997 yılını sonunda başlanabilmiştir. Uygulama sonucunda 2000 küçük işletmenin sadece 200’ü el değiştirmiştir.

Türkmenistan’da özelleştirilen kuruluşların büyük bir kısmını ekonomik yönden oldukça küçük bir ölçekte olan, küçük ölçekli ticaret veya gıda işletmeleri oluşturmuştur. Büyük ölçekli işletmelerin özelleştirilmesi ise çok yavaş bir tempoda ilerlemektedir. Bu ağır tempoya rağmen, bazı kuruluşlar önem sırasına bağlanarak özelleştirme kapsamına alınmıştır. Programa dâhil edilen kuruluşlar, aşamalı olarak satışa sunulmuştur. 1999’a kadar 43 inşaat firması özelleştirilmiştir. 73 işletme ise açık arttırma usulü ile işletme çalışanlara satılmıştır. Yabancı yatırımcılara satılan işletme sayısı ise yok denecek kadar azdır. 1999 yılı itibariyle özelleştirilen işletmelerden imalat sanayinde faaliyet gösterenlerin sayısı sadece 43’e ulaşabilmiştir. Özelleştirilen işletmelerin %75’i işletmelerin yönetici ve çalışanlarına, geri kalanları ise ihale ve pazarlık yoluyla yerli özel işletmelere satılmıştır. Ayrıca 2000 yılına gelindiğinde Türkmenistan orta ölçekli işletmelerinin 280 tanesinden sadece 32 tanesini özelleştirmiştir.

Buna paralel olarak Niyazov Ekim 2000’de, petrol ve gaz endüstrisinin en az 10-15 yıl özelleştirilemeyeceğini duyurmuştur. Başkan petrol ve gaz endüstrisinin ülkenin ekonomisinin ve sosyal politikasının anahtarı olduğunu düşünmektedir.

Türkmen lider, batılı güçlerin kendi kontrol mekanizmalarına karşı tehlike oluşturabileceğini savunmuştur. 130 yıl boyunca Rus kapalı ekonomik yapısına bağlı kalan Türkmenistan, İslami fundamentalizm ve komşuları Afganistan ve İran’ın da etkisiyle yabancı ticari partnerlere soğuk bakmaktadır.

Türkmenistan’da ülke ekonomisinin lokomotifi ve en büyük gelişim aracı olarak görülen ve yarattığı sonuçlarla da bu görüşleri destekleyen enerji sektörü, genel olarak devlet yönetimi tarafından kontrol edilmektedir. Enerji sektörünün yabancılar tarafından yönetilmesinin son derece tehlikeli olacağına inanılmaktadır. Bu yüzden Türkmenistan, enerji sektöründe sadece hammadde ve doğal kaynakların araştırma, geliştirme ve iletimi hususunda yabancılara şans tanımaktadır. Bu doğrultuda Türkmenistan’da faaliyet gösteren yabancı kuruluşlar incelendiğinde, Amerikan şirketlerinin ipi göğüslediği ve yapılan yatırımlarda da önemli ölçülerde artış göstermekte olduğu görülmektedir. 1998’de Mobil Oil, İngiliz petrol firmaları ile bir anlaşma imzalayarak, Batı Türkmenistan’da Burun petrol sahasını geliştirmek için Türkmen devlet firması Türkmen Oil ile 40 milyon dolar değerinde bir çalışma başlatmıştır. Mobil Garashsyzlyk petrol sahasındaki araştırmalar neticesinde ülkedeki yatımlarını arttırmayı planlayarak[ ilerleyen dönemde enerji sektöründe söz sahibi olmayı düşünmektedir.

Ayrıca Amerikan firmaları Bechtel ve GE Capital Türkmenistan hükümeti ile anlaşarak, Türkmen doğalgazını Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye hattında taşıyacak olan Trans-Hazar doğal gaz boru hattının inşasında ortak olarak görevlerini sürdürmektedir.

2007 yılında yapılan araştırmalara göre Türkmen ekonomisinin hâlen ağırlıklı olarak hükümet tarafından kontrol edildiği görülmektedir. Özel girişimler farklı üretim dallarında yer alamamıştır. Türkmen yönetimi 1992 yılından beri sistematik olarak özelleştirme konusunda enerji sektörünü diğer sektörlerden ayrı tutmuştur.

Türkmenistan’da özelleştirmenin sonuçları genel olarak değerlendirildiğinde diğer Geçiş Ekonomilerine ve Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine nazaran düşük seviyeli bir özelleştirme politikası uygulandığı görülmektedir. Özelleştirmenin yasal çerçevesi 1992’nin Şubat ayında hazırlanmasına rağmen, özelleştirme uygulamaları çok yavaş bir seyirde ilerlemiş ve sanayi sektörünün tamamını kapsayamamıştır. Devlet; sanayide, bilimde, sağlık ve ulusal kültürde ve GSMH’nin %80’ine sahip olan enerji ve tarım sektörü için önemli role sahip olan piyasa ekonomisini geliştirme yönünde çaba göstermeye çalışmıştır. Buna rağmen devlet, kamu teşebbüslerini elinde tutma politikasına devam etmiş, yabancı yatırımcıların sadece petrol ve gaz araştırmaları ile ilgili yeni projelerinin uygulanmasına izin vermiştir.İstatistiklere göre 2005 yılı itibariyle Türkmenistan’da toplamda 34.000 civarında şirket özel şahısların elinde bulunmakla birlikte bu işletmelerin %80’i küçük ve orta ölçekli işletmelerden oluşmaktadır. Dolayısı ile devlet sektörünün ekonomideki ağırlığı büyük oranda hissedilmektedir.

Sosyal konularda da özelleştirmelerin kıt etkisi hâlen kendisi hissettirmektedir. Elektrik, su, şehir içi telefon görüşmeleri, tuz, benzin, motorin ve şehir içi toplu taşıma araçlarının fiyat kontrolünün hâlen devlet tarafından sağlanması, bahsi geçen alanlarda özelleştirme yapılmasını engelleyen en önemli hususlar olarak değerlendirilebilmektedir.

Kemal Oğuz ÇAKIR

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Kapalı