EĞİTİMSİZDEN GELENLERTÜRKİYE

Türkiye’de Zorunlu Din Dersi Uygulaması

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM)16 Eylül 2014 tarihli zorunlu din dersinin mevcut içerikle uygulanamayacağına dair hükmü, Türkiye’de din dersi tartışmalarını tekrar gündemin üst sıralarına taşıdı. Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun 1924 yılında yürürlüğe girmesinden bu yana, din eğitimi ve öğretimi, Türkiye’de laiklik tartışmaları ekseninde ele alınan en önemli tartışma konularından birini oluşturmayı sürdürüyor.

Derya Kap

Marmara Üniversitesi, Siyaseti Bilimi ve Uluslararası İlişkiler

Bugün gelinen aşamada, din derslerinin içeriği ve zorunluluğu konusunda toplumun farklı kesimleri arasındaki süregelen görüş ayrılıkları, yerel mahkemeler ve AİHM nezdinde hukuki bir ihtilafa dönüştü.

Türkiye’de Din Derslerinin Tarihçesi

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarından itibaren en hassas tartışma konularından birini oluşturun laiklik ilkesi nedeniyle, din eğitimi ve öğretimi her zaman devletin gözetimi ve denetiminde sürdürüldü. Bununla birlikte, siyasi iktidarların laiklik anlayışlarındaki değişimler, din derslerinde yaşanan dönüşümleri doğrudan etkiledi. Bu doğrultuda, dine mesafeli tek parti iktidarında 1920’li yılların sonundan 1950’li yıllara dek din dersleri müfredat programlarından tamamen çıkarılırken; 1950’lerden itibaren seçmeli din dersi uygulamasına geçildi ve son olarak 1982 Anayasası ile din dersi zorunlu hale getirildi.

Türkiye’deki din eğitimi ve öğretimine ilişkin temel düzenleme, Tevhid-i Tedrisat olarak bilinen yasaya dayanır. Din eğitiminin örgün eğitim kurumlarında devletin gözetim ve denetimi altında verilmesi ilkesine dayanan ve 1924 yılında çıkarılan Kanun ile medreseler kapatıldı. 1928 yılında laiklik ilkesinin anayasaya konmasını takiben, örgün öğretim kurumlarında, “Din Bilgisi” dersi 1948 yılına dek ders programlarından çıkarıldı ve din eğitimi veren bütün eğitim kurumları kapatıldı. Bu tarihten itibaren, din eğitimi ve öğretimi meselesi, Türkiye’de önemli tartışma konularından biriNİ oluşturdu ve din derslerine ilişkin tartışmalar günümüze kadar süregeldi  .

Din eğitimi ve öğretimine mesafeli yaklaşan tek parti iktidarı, 1948 yılından itibaren “Din Bilgisi” derslerine müfredatta tekrar yer verilmesinin ardından;  1950 ile 1981 yılları arasında, örgün öğretim kurumlarında seçmeli din dersi ile ilgili değişik uygulamalar hayata geçirildi. 1974’ten itibaren Din Bilgisi derslerine ilave olarak, okullarda zorunlu Ahlak Dersleri uygulamaya kondu.1980 askeri darbesinin ardından da, 1982 Anayasası ile ilk kez din öğretimi anayasal bir güvenceye kavuştu. Din eğitimi ve öğretiminin devletin kontrolünde gerçekleşmesi amacıyla Anayasası’nın 24’üncü Maddesi’yle din eğitimi ve öğretimi zorunlu hale getirilerek,  bugünlere gelindi.

1982 yılından bu yana örgün eğitim kurumlarında ilköğretim 4’üncü sınıftan itibaren ortaöğretimin son sınıfına kadar okutulan Din Kültürü ve Ahlak bilgisi (DKAB) dersi, zorunlu dersler arasında yer alıyor. 2000 sonrası dönemde ise din eğitimi alanında yeni politikalar izlendi ve ciddi bir dönüşüm geçiren DKAB dersine 2010 yılında yapılan değişiklik ile farklı inançların öğretimi eklendi. 2012 yılında, 12 yıllık zorunlu eğitim uygulamasına geçilmesi ile birlikte, 1982’den itibaren zorunlu olarak ilköğretim 4’üncü sınıftan 12’inci sınıfa kadar okutulan DKAB dersi yanında, din eğitimi ile ilgili yeni seçimlik dersler öğretim programlarına dâhil edildi. (Bkz Tablo 1)

Tablo 1: Türkiye’de Din Derslerinin Tarihçesi

1924-1927: Zorunlu Din Dersi Dönemi / İlkokul, Ortaokul: “Din Dersi” Zorunlu; Lise :Din Dersi yok

1927-1946 Din Derslerinin Kaldırıldığı Dönem / İlkokul, Ortaokul, Lise: Din Dersleri müfredattan çıkarıldı

1948- 1982: Seçmeli Din Dersi Dönemi / İlkokul, Ortaokul, Lise: Din Dersi-Seçmeli; İlkokul, Ortaokul, Lise: Ahlak Dersi- Zorunlu

1982- 2014: Zorunlu Din Dersi Dönemi / a.“Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi”- Zorunlu b. Seçmeli Din Dersleri (2012) “Kur’an-ı Kerim; Hz. Muhammed’in Hayatı; Temel Dini Bilgiler”

Kaynak: “Yeni Eğitim Sisteminde Seçmeli Din Dersleri: İmkânlar, Fırsatlar, Aktörler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri”, İlke Yayınları: 6 Araştırma Raporları: 5, İstanbul, 2013.

 Anayasal Bir Gereklilik Olarak Zorunlu Din Dersi

1982 Anayasası ile birlikte gündeme gelen zorunlu din dersi uygulamasının hukuki temeli, halen uygulanmakta olan Tevhid-i Tedrisat Kanun’un din eğitiminin örgün eğitim kurumlarında devletin gözetim ve denetimi altında verilmesi ilkesi ile 1982 Anayasası’nın 24’üncü Maddesi’nde “Din kültürü ve ahlâk öğretimi ilk ve orta-öğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer alır” ifadesine dayanıyor. Bu madde,  devletin din eğitimi alanındaki gözetlemeci ve denetlemeci rolünü koruduğuna ve din öğretiminin esas alınarak DKAB dersinin zorunlu olarak okutulması ilkesinin benimsendiğine işaret ediyor. DKAB dersi, 1982 yılına kadar seçmeli olarak okutulan “Din Dersi” ile zorunlu dersler arasında yer alan “Ahlak Bilgisi” dersinin birleştirilmesiyle ortaya çıktı. Zorunlu din dersinden muafiyet imkânı, Lozan Antlaşması’na göre, Türkiye’de yaşayan azınlıklar ve diğer Müslüman olmayan öğrencilere tanınıyor . Diğer bir deyişle, DKAB Türkiye’de sadece Müslüman öğrencilerin alması gereken zorunlu bir ders niteliğini taşıyor. Bu nedenle, ağırlıklı olarak Sünni inancın öğretilmesine odaklanan DKAB dersleri, Alevi inancına mensup öğrenciler içinde de zorunlu. 4’üncü sınıftan itibaren 12’nci sınıfa kadar, 12 yıllık temel eğitimin 9 yılında okutulan ve toplam 1086 sayfadan oluşan DKAB ders kitaplarında Alevilik-Bektaşilik inancına ayrılan yer 16 sayfa ile sınırlı . Ayrıca, DKAB kitaplarında, ağırlıklı olarak Sünni İslam anlatılırken; tasavvufi yorumlar içinde Alevilik- Bektaşilik’e sadece 8 sayfa ayrılıyor. İçeriği bu şekilde belirlenen ve temel eğitimde 9 yıl devam eden DKAB dersleri, bazı veliler tarafından din öğretimi ve eğitim açısından yetersiz bulunuyor. Buna karşın, bazı veliler ise zorunlu din dersine karşı çıkarak konuyu yargı sürecine taşıyorlar. Farklı talepleri karşılamak amacıyla,2007 yılında yayınlanan yeni müfredatla, DKAB dersinin içeriğinin “din kültürü” dersi olarak düzenlenmesi amaçlandı; ancak, söz konusu değişiklikle yerel mahkemelerde ve AİHM nezdinde mahkûmiyetlerin önüne geçilemedi.

Zorunlu Din Dersi Konusunda AİHM’in Yorumu

Hukuki bir ihtilafa dönüşen zorunlu din dersi, bir insan hakları meselesi olarak ele alındığında, AİHM’nin konuya ilişkin olarak aldığı kararlar önemli bir referans oluşturuyor. İnsan haklarına uygun olarak, zorunlu din dersinin nasıl olması gerektiğine dair tartışmalarda, AİHM’nin DKAB dersi ile ilgili olarak aldığı iki karar bulunuyor. AİHM, 2007 yılında “Hasan ve Eylem Zengin-Türkiye” davasında, zorunlu DKAB dersinde Türkiye’de hâkim olan dinsel çeşitliliğin dikkate alınmadığını; Alevi inancına sahip topluluğun “eğitim hakkının ihlal edildiğini” ve ihlalin sebebinin Türkiye’deki eğitim sisteminden kaynaklandığına hükmetti. Bu karar doğrultusunda Türkiye, DKAB ders kitaplarında bazı değişiklikler yaptı ve “seçimlik” adı altında yeni din dersleri koydu. Bu değişikliklere rağmen, konuyla ilgili tartışmalar ve hukuki ihtilaf devam etti. AİHM, zorunlu din dersi konusunda “Mansur Yalçın ve Diğerleri-Türkiye” davasında da benzer şekilde, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) eğitim hakkıyla ilgili maddesinin ihlal edildiğine ve mevcut içerikle zorunlu din dersinin uygulanamayacağına hükmetti.

AB Ülkelerinde Zorunlu Din Dersi Uygulaması

AB’nin zorunlu din dersine ilişkin uygulamalarında, AB ülkelerinde geniş bir çeşitliliğin olduğu görülüyor. 28 AB üyesi ülkenin her birinde din dersi uygulaması, bu ülkelerin siyasal ve kültürel gelenekleri ile yakından bağlantılı . AB mevzuatında din eğitimi ve öğretimini düzenleyen ortak bir hüküm mevcut değil. Dolayısıyla, AB’de din eğitim ve öğretiminin temel dayanağı, AİHS ve üye ülkelerin iç hukukuna göre şekilleniyor. Bazı ülkelerde din dersleri zorunlu iken; bazılarında ise seçmeli ya da içeriği karşılaştırmalı din eğitim şeklinde olabiliyor. Ayrıca, her ülkenin müfredatında o ülkede baskın olan dine ağırlıklı olarak yer verilebileceği, AB uygulamaları ve AİHM içtihatlarında kabul gören bir yaklaşım. Ancak bu yaklaşım, toplumdaki diğer din, mezhep ve inançların da yansıtılmasını gerektiriyor. Bu noktada vurgulanması gereken son nokta, Türkiye’de örgün eğitim kurumlarında zorunlu “din öğretimi” yapılmasına karşın; AB ülkelerinin çoğunda zorunlu “din eğitimi” programının uygulanıyor olması. Bu nedenle, Avrupa’da özellikle ilköğretim seviyesinde din dersi müfredatının belirlenmesinde kiliseler söz sahibi olabiliyor ve okullarda dini ayinler düzenleyebiliyor.

Zorunlu Din Dersi Uygulamasının Geleceği

Türkiye’de yerel mahkemelerde açılan davalar ve AİHM nezdinde yapılan başvuruların ardından gelen mahkûmiyet kararları,  zorunlu din dersi uygulamasının toplumsal talepleri karşılayamadığını ve konu hakkında değişikliğe gidilmesi gerekliliğini ortaya koyuyor. Bu noktada, Türkiye’de zorunlu DKAB dersi uygulamasında sorunun ortadan kaldırılmasına yönelik iki seçenek bulunuyor: zorunlu din dersinin kaldırılması ve DKAB dersinin “seçimli ders olması” ya da “zorunlu din eğitiminin muafiyete imkân verecek şekilde müfredatta değişikliğe giderek sürmesi”. Zorunlu din dersi yerine,  “seçimli ders” uygulamasının, özgürlükler düzeni bakımından daha yerinde olacağını savunanlar olduğu gibi; zorunlu din dersinin sürmesini destekleyen geniş bir kesim de bulunuyor. İlk görüşü savunanlara göre,  Anayasa ve yasal değişikliklerle dersin seçmeli olması ya da müfredattan tamamen çıkarılması sorunu çözüme kavuşturur. Bu durumda, Anayasa’nın 24’üncü Maddesi’nde değişiklik yaparak, 1961 Anayasası’nda olduğu gibi, din derslerinin seçimlik ders haline getirmek mümkün olabilir. AİHM kararlarında da belirtildiği gibi, zorunlu din dersi uygulanmasının devamı halinde, dersin “Din Kültürü” dersi niteliğinde olup, tüm dinlere ve inanma biçimlerine eşit mesafeden bakabilmesi gerektiği vurgulanıyor.

Toplumda ihtiyaç olan din eğitiminin devlet kontrolü altında ve laiklik ilkesine uygun bir şekilde verilmesini destekleyenler tarafından dinler hakkında bilgi veren bir dersin müfredatta bulunması ve zorunlu olmasının makul olduğunu savunan diğer görüşe göre ise,  birçok Avrupa ülkesinde olduğu gibi, din dersinin zorunlu olması AİHM içtihatlarına aykırı değil. Bu anlamda, Türkiye’de ilk ve ortaöğretim okullarının müfredatında bulunan zorunlu DKAB dersi hem bilimsel hem de toplumsal ve özel şartlar açısından gereklidir. Bu görüşü savunanlar, dersin içeriğinin AİHS’ne uygun olması durumunda, muafiyet getirmenin bir anlamı olmadığını kaydediyor. DKAB dersinin zorunluluğundan ziyade, dersin din hakkında bilgi vermeye yönelik bir biçime kavuşması ve Alevilerin de taleplerini dikkate alacak şekilde içeriğinin yeniden gözden geçirilmesi ile sorunun çözüleceğini savunuyorlar.

Tüm bu değerlendirmelerin sonunda gelinen aşamada, toplumun büyük bir kesiminde zorunlu din dersinin sürmesi yönünde genel bir eğilimin olduğu görülüyor. AİHM hükümleri ile bu konudaki farklı yaklaşımlar birlikte değerlendirildiğinde, zorunlu din öğretiminin devamı yönündeki talepler ile buna karşı çıkanlar arasında bir uzlaşı sağlanmasının gerekliliği ortaya çıkıyor. Bu uzlaşının sağlanamaması durumunda, zorunlu din dersi konusundaki tartışmaların sürmesi kaçınılmaz. Türkiye’de zorunlu din dersinin kaldırılmayacağına dair siyasi iktidarın açıklamaları sebebiyle, gerçekleşmesi en güçlü seçenek,  içeriği AİHM hükümleri çerçevesinde belirlenmiş ve zaman içerisinde de değiştirilebilecek zorunlu DKAB dersinin ilk ve ortaöğretim kurumlarında sürmesi yönünde.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Kapalı